Kaplica, która służyła chorym

Kaplica Świętego Ducha przy ul. Krakowskiej w Bytomiu, źródło: www.bytom.pl

Przy ul. Krakowskiej w Bytomiu stoi jeden z najmniejszych kościołów w naszym mieście, będący kościołem filialnym parafii pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Mowa oczywiście o Kościele pw. Świętego Ducha. Jego historia rozpoczęła się w 1299 roku, kiedy to książę bytomski Kazimierz II przeniósł z Chorzowa do Bytomia Szpital Świętego Ducha prowadzony przez Zakon Kanoników Regularnych Stróżów Grobu Świętego w Jerozolimie, popularnie zwanych Bożogrobcami.

Decyzja księcia Kazimierza II oznaczała nie tylko przenosiny szpitala, ale także rozpoczęcie budowy drewnianej kaplicy, która miała służyć wiernym, korzystającym z pomocy szpitala prowadzonego przez Bożogrobców. Szpital, jak również kaplica zostały ze względu na zagrożenie epidemiologiczne usytuowane poza murami miasta. Zgodnie z prawem kanonicznym kaplica Świętego Ducha miała charakter półpubliczny, gdzie dostęp do niej mieli głównie pensjonariusze szpitala i jego opiekunowie. Mimo to w kaplicy odbywały się wszystkie nabożeństwa, a także czynności kościelne. Ciekawostką jest fakt, że kaplicę odwiedził w 1460 roku wielki polski kronikarz Jan Długosz, który nie tylko wizytował szpital Bożogrobców, ale także modlił się w kaplicy. Inną z kolei interesującą informacją jest fakt, że kaplica Świętego Ducha była jedyną w okolicy świątynią katolicką, bowiem pozostałe kościoły należały do luteran.

Istotne zmiany dotyczące kaplicy Świętego Ducha zaszły na początku XVIII wieku. W 1721 roku proboszcz chorzowski, ksiądz Stanisław Stępkowski, wzniósł utrzymaną w stylu barokowym, na planie ośmioboku, murowaną nową kaplicę Świętego Ducha. Zachowała się ona do czasów dzisiejszych w prawie niezmienionym kształcie, a budowana była przez 11 lat do 1732 roku. Budynek jest murowany, posiada 1 kondygnację o wysokości 12 metrów, a kościół został wybudowany – wzorem Bożego Grobu w Jerozolimie – na planie ośmioboku. Na uwagę zasługuje także oryginalne, barokowe wyposażenie kaplicy, na które składają się między innymi: ołtarz główny z relikwiami świętych męczenników: Januarego i Seweryna, ołtarze boczne – ołtarz świętego Józefa z Dzieciątkiem Jezus oraz ołtarz Najświętszej Maryi Panny z Dzieciątkiem , barokowa ambona, XIX-wieczne organy i Wieczna Lampka.

Losy kaplicy pw. Świętego Ducha, jak również szpitala w Bytomiu nieodłącznie wiązały się z aktualną sytuacją polityczną w Europie. Wojny śląskie, które zakończyły się przejściem Śląska przez Prusy, a także edykt króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III z 30 października 1810 roku o kasacie klasztorów, przesądziły również o losie klasztoru Bożogrobców. W ten sposób zakończyła się ponad siedemsetletnia historia zakonu Bożogrobców na ziemiach polskich i Śląsku, zaś ostatnim zakonnym Prepozytem kaplicy Świętego Ducha był ksiądz Hilary Przybylski, który zmarł w 1816 roku. Kolejne zmiany zaszły w drugiej połowie XIX wieku. W latach 1859-1863 naprzeciwko kaplicy św. Ducha wybudowano szpital Zakładu Ducha Świętego, gdzie opiekę nad chorymi przejęły sprowadzone z Nysy Siostry Miłosierdzia Świętego Karola Boromeusza.

Przełom XIX i XX wieku to prace renowacyjne w kaplicy. Zamontowano wówczas organy, a także dokonano renowacji wnętrza kaplicy, gdzie powstały nowe freski autorstwa Ottona Kowalewskiego z Katowic. W 1925 roku jurysdykcję nad kaplicą Świętego Ducha przejął Proboszcz parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Bytomiu. Niestety podczas II wojny światowej kaplica poważnie ucierpiała w wyniku zniszczeń wojennych. Kaplicę udało się przywrócić jednak do stanu pierwotnego, jednak eksploatacja węgla kamiennego spowodowała, że już w latach sześćdziesiątych XX wieku potrzebny był jej kapitalny remont. Kolejny remont przeprowadzono w 1970 roku, jednak wciąż pogarszający się stan techniczny spowodował, że kościół w 1992 roku wyłączono z użytkowania i zamknięto. Dopiero w 1998 roku rozpoczęto jego kapitalny remont, który trwał aż siedem lat, do 2005 roku. 25 września 2005 roku w kościele ponownie odbyła się msza święta trydencka. Następne remonty przeprowadzano w latach 2006-2009, między innymi wyremontowano organy, zakrystię, odnowiono ołtarze boczne oraz powróciły na swoje miejsce: Wieczna Lampka, szopka bożonarodzeniowa oraz ławki.

Kościół pw. Świętego Ducha to jeden z najważniejszych zabytków w Bytomiu. Praktycznie w niezmienionej formie przetrwał on już prawie trzysta lat. W 2021 roku kościół będzie obchodził właśnie 300-setną rocznicę powstania. Jak obiekt sakralny o szczególnym znacznie i walorach architektonicznych został w 1970 roku wpisany do rejestru zabytków.

Artykuł przygotowany w oparciu o następujące opracowania:
Drabina Jan, Historia Bytomia 1254-2000, Bytom 2000;
Drabina Jan, Życie codzienne w Bytomiu. Od lokacji do I wojny światowej 1254-1914, Bytom 2006;
Paczyna Artur, Extra Muros. Kilka słów o katolickiej kaplicy św. Ducha w Bytomiu, Bytom 2009.

Tomasz Sanecki;
Bytom, 22 lutego 2016 r.

Możliwość komentowania jest wyłączona.