Recenzja książki Jerzego Topolskiego „Rzeczpospolita Obojga Narodów 1501-1795”

121Dzieje Rzeczpospolitej Obojga Narodów to okres potęgi i upadku. Unia lubelska z 1569 roku dała początek państwu, które należało do grona największych ówczesnych mocarstw europejskich. XVI i pierwsza połowa XVII wieku to okres świetności Rzeczpospolitej, która potrafiła się skutecznie oprzeć Rosji, Szwecji i Turcji. Niestety druga połowa XVII wieku to czas w którym nasz kraj zaczął chylić się ku upadkowi. Nawet zwycięstwo Sobieskiego pod Wiedniem nad armią turecką tylko na krótko przysłoniło słabość naszego państwa. Kolejny monarcha – August II Mocny wplótł Polskę w Wielką Wojnę Północną, która zakończyła się dla nas całkowitym uzależnieniem od naszego wschodniego sąsiada – Rosji.

Tematy te podjął w swojej publikacji wybitny polski historyk – Jerzy Topolski. Książka „Rzeczpospolita Obojga Narodów 1501-1795” to całkowita analiza państwa, które będąc potęgą europejską z biegiem lat staczało się na „dno”, czego efektem było rozbiory Polski. Swoją pracę Topolski podzielił na trzy części. W każdej z nich skupił się nie tylko na sprawach politycznych i międzynarodowych, ale także na gospodarczych, społecznych i religijnych. Oczywiście najwięcej miejsca polski historyk poświęcił dokonaniom naszego państwa na polu militarnym i dyplomatycznym, opisując nasze największe zwycięstwa, ale także nie pomijając klęsk, jakich Rzeczpospolita doznała szczególnie w drugiej połowie XVII wieku i w XVIII wieku.

Pierwsza część to okres Rzeczpospolitej Obojga Narodów w latach 1501-1618. W niej Topolski przybliżył czytelnikowi charakterystykę ogólną tego okresu, a także kształtowanie się podstaw gospodarczych, społecznych i świadomościowych nowożytnej Polski. Dalej autor przeszedł do opisu funkcjonowania państwa, rozwoju demokracji szlacheckiej, a także struktur naszego wojska. Nie zabrakło także w tym rozdziale rozważań nad polityką zagraniczną Rzeczpospolitej i wojen, w tym polityki ostatnich Jagiellonów na tronie polskim. Autor podjął tutaj temat sukcesów Jagiellonów o Dominium Maris Baltici oraz stosunków z Habsburgami. Kończąc ten rozdział Topolski zajął się polityką trzech pierwszych władców elekcyjnych – Henryka Walezego, Stefana Batorego i Zygmunta III Wazy do 1618 roku, a więc początku wojny trzydziestoletniej, która według autora zmieniła sytuację polityczną Polski na niekorzyść.

Kolejna część pracy polskiego historyka to już okres lat 1618 – 1733. W niej Topolski kontynuuje opis panowania Zygmunta III Wazy, ale jest to okres – jak pisze autor – początków załamania się demokracji szlacheckiej. Rzeczpospolita za panowania pierwszego z Wazów to państwo, które powierzchnią ustępuje tylko Rosji, ale to również kraj, w którym do głosu zaczynają dochodzić wielcy magnaci i ich własne interesy, nieraz sprzeczne z racją Rzeczpospolitej. Topolski ukazuje nam pierwsze „wielkie” porażki naszej dyplomacji, utratę tronu Szwecji, wojny z północnym sąsiadem o Inflanty, wojny z Rosją i wreszcie największy wewnętrzny konflikt w Rzeczpospolitej Obojga Narodów – powstanie Bohdana Chmielnickiego. Autor pokazuje, że „Potop” szwedzki, powstanie Chmielnickiego, wojny z Rosją kompletnie zniszczyły nasz kraj nie tylko wewnętrznie, ale także znacząco osłabiły pozycję międzynarodową Polski. Topolski zwraca uwagę, że druga połowa XVII wieku znacząco doświadczyła nasz kraj. Po rządach Jana Kazimierza Wazy Polacy wybrali Michała Korybuta Wiśniowieckiego, który jak pisze autor został zmuszony do kapitulacji wobec nawałnicy tureckiej, zgadzając się na „haniebny” traktat w Buczaczu.

Historyk wchodząc w meandry stosunków wewnętrznych w Polsce stara się pokazać, jak ówczesna szlachta i magnateria podeszła do sytuacji, w której znalazła się Rzeczpospolita. Wówczas jak pisze Topolski o traktacie w Buczaczu:

„Przyniósł on, jak to zgodnie podkreśla się w literaturze, otrzeźwienie polityczne, choć – dodać trzeba – nie było ono zbyt głębokie. Na sejmie 1673 roku zaprzestano na krótko starć wewnętrznych, uchwalono względnie wysokie podatki, pozwalające wystawić 50 tysięcy wojska”

W ten sposób polski historyk oceniając sytuację międzynarodową naszego kraju stara się ukazać, że Rzeczpospolita została po traktacie w Buczaczu postawiona pod przysłowiową „ścianą”. Wówczas szlachta obudziła się i zrozumiała, choć niestety na krótko, że polityka waśni i wzajemnych oskarżeń, do niczego nie doprowadzi. Zwycięstwo Sobieskiego pod Chocimem, jak również pod Wiedniem tylko na krótko przysłoniło słabość naszego kraju. Jan III Sobieski próbując wykorzystać sukces spod Wiednia podpisał traktat Grzymułtowskiego, jak pisze Topolski – haniebny dla Polski, wszedł do Ligi Świętej – a mimo to nie osiągnął żadnego sukcesu. Sobieski umierając w 1696 roku nie doczekał zakończenia wojny z Turcją. Dalej polski historyk skupia się na panowaniu Augusta II Mocnego, wojnie północnej, interwencji Szwecji w Polsce oraz rządach Stanisława Leszczyńskiego. Jak pisze Jerzy Topolski uwikłanie się w wojnę północną rozpoczęło proces uzależniania się Rzeczpospolitej od wschodniego sąsiada, czyli Rosji. Tak jak w pierwszej części, polski historyk podjął się także przybliżenia spraw gospodarczych, społecznych, kulturalnych, ale także tych dotyczących spraw sztuki, literatury oraz szkolnictwa.

W ostatniej części autor książki przedstawił końcowe dzieje Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Czasy Augusta III, coraz większe uzależnienie się Polski od Rosji, próby trudnych reform, wybór Stanisława Augusta Poniatowskiego na ostatniego króla Polski oraz pierwszy rozbiór Rzeczpospolitej. To kwestie, jakie podjął w pierwszym podrozdziale autor. Dalej Topolski skupił się, podobnie jak w poprzednich rozdziałach, na sprawach gospodarczych, społecznych, a także przemianach społecznych zachodzących w XVIII-wiecznej Polsce.

Kwintesencją tej części rozdziału jest próba ratowania Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Próby ostatnich reform, Konstytucja 3 Maja, walka o utrzymanie niepodległej Polski to najważniejsze sprawy poruszone przez autora. Publikację kończy podrozdział dotyczący Insurekcji Kościuszkowskiej i trzeci rozbiór Polski w 1795 roku.

Publikacja Jerzego Topolskiego „Rzeczpospolita Obojga Narodów 1501-1795” to panorama historii Polski w trzech wiekach jej wielkości, upadku i próbach naprawy, zakończona jednak wymazaniem naszego państwa na 123. lata w mapy Europy. Polski historyk na prawie ośmiuset stronach przedstawił dogłębną analizę naszego państwa, począwszy od spraw gospodarczych, społecznych, kulturalnych i religijnych, a kończąc na sprawach polityki wewnętrznej, zagranicznej oraz spraw wojskowych. Cennym dodatkiem są oczywiście także mapy, które przybliżają wiedzę o granicach Rzeczpospolitej. Dla uczniów, ale także i studentów to praca z którą powinni się zaznajomić. Jako podręcznik do nauki historii wydaje się doskonałą pracą, która przybliża dzieje naszego państwa w okresie od 1501 do 1795 roku.

Autor: Jerzy Topolski;
Tytuł: „Rzeczpospolita Obojga Narodów 1501-1795”;
Wydawca: Wydawnictwo Poznańskie;
Miejsce i rok wydania: Poznań 2015;
Liczba stron: 832;
Cena: 79,90 zł;
Więcej: tutaj

Wyjątkowo Polecam!!!

Tomasz Sanecki;
Bytom, 30 listopada 2015 r.

Możliwość komentowania jest wyłączona.