Recenzja książki Rogera Moorhousea „Pakt Diabłów. Sojusz Hitlera i Stalina”

Moorhouse_Pakt-diablow_popr_500pcx„Dwudziestego trzeciego sierpnia 1939 roku Stalin wzniósł toast za zdrowie Hitlera. Choć obaj dyktatorzy nigdy się nie spotkali, porozumienie, które zawarli owego dnia, miało zmienić świat. Znane jako pakt nazistowsko – sowiecki, pakt Hitler – Stalin czy też układ Ribbentrop – Mołotow obowiązywało niespełna dwa lata – położył mu kres zbrojny atak Hitlera na Związek Sowiecki 22 czerwca 1941 roku – a mimo to zawarcie go było jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach drugiej wojny światowej”

Nie sposób się nie zgodzić z autorem tych słów, brytyjskim historykiem, który w publikacji „Pakt diabłów. Sojusz Hitlera i Stalina” postarał się pokazać czytelnikowi wszystkie aspekty zawartego w sierpniu 1939 roku sojuszu oraz współpracę, jaka nawiązała się po jego podpisaniu pomiędzy państwami, które jeszcze kilka miesięcy wcześniej pałały do siebie nienawiścią.

Rogera Moorhousea pisze dalej:

„A zatem układ nazistowsko – sowiecki wywarł wielki wpływ na losy świata. (…) jego tragiczne skutki najbardziej odczuła ludność środkowej i wschodniej Europy, dotknęły one bezpośrednio około 50 milionów ludzi. Ułatwiając wojnę Hitlera, pakt ten przyniósł okrutną okupację zachodniej części Polski, z towarzyszącymi temu zbrodniami i innymi aktami przemocy”

Bez wątpienia brytyjski historyk postawił słuszną tezę odnośnie podpisanego 23 sierpnia 1939 roku paktu Ribbentrop – Mołotow. Sojusz niemiecko – radziecki po pierwsze skierował agresję Niemiec na Polskę, umożliwił Związkowi Radzieckiemu zajęcie wschodnim ziem polskich, a także państw nadbałtyckich oraz dał szansę nazistowskich Niemcom, już po pokonaniu Polski, na zwrócenie się na zachód Europy, przeciwko Holandii, Belgii oraz Francji. Związek Radziecki był sumiennym sojusznikiem hitlerowskich Niemiec, dostarczając im niezbędne materiały do prowadzenia wojny. Dla Stalina sojusz ten także odwlekał w czasie wojnę z Niemcami, którą przywódca Związku Radzieckiego uważał za nieuniknioną.

Roger Moorhouse przedstawiając sojusz Hitlera i Stalina stara się go w całości przeanalizować. Autor ukazuje układ zawarty w sierpniu 1939 roku z wielu perspektyw. Obydwaj przywódcy nie ukrywali, że zdecydowali się odłożyć na bok niechęć do swojego przyszłego sojusznika. Hitlera przecież w Mein Kampf wprost pisał, że komunizm jest jego wrogiem i należy go zniszczyć. Dobrze o tym wiedział Stalin, jednak obydwaj dyktatorzy mieli interes, aby zawrzeć przymierze. Hitler potrzebował go, aby rozpocząć wojnę z Polską i móc ją spokojnie przenieść później na Zachód, zaś Stalin wiedział, że jego kraj nie jest przygotowany do wojny z Niemcami, tym bardziej, że kilka lat wcześniej dokonał czystki w Armii Czerwonej.

Brytyjski historyk analizują pakt niemiecko-radziecki ukazuje czytelnikowi także reakcje zachodniego świata na tą wiadomość. Zwłaszcza Francja i Wielka Brytania były zszokowane wieściami z Moskwy. Odnosząc się do tej kwestii przymierza Ribbentrop – Mołotow autor publikacji w rozdziale „Czarci Wywar” przytacza także relację z prowadzonych rozmów pomiędzy przedstawicielami Francji, Wielkiej Brytanii i Związku Radzieckiego. Dla Stalina okazały się one nie tylko bezowocne, bowiem jednym z newralgicznych tematów była kwestia przemarszu Armii Czerwonej przez Polskę, na co rząd w Warszawie nie wyrażał absolutnie zgody. Negocjacje utkwiły w martwym punkcie, a brytyjski historyk zwraca uwagę, że Stalin zrozumiał, iż mocarstwa zachodnie nie traktowały Rosji jako poważnego sojusznika i chciały zawrzeć układ, w których osiągnęłyby zamierzone cele, ale przy jak najmniejszym udziale. To nie mogło się powieść i zakończyło się nie tylko fiaskiem, ale skłoniło Stalina do podjęcia tak szybkiej decyzji, kiedy Hitler zaproponował mu sojusz.

W dalszej części książki Roger Moorhouse zajął się tematem działań wojennych prowadzonych przez Niemcy i Związek Radziecki oraz okupacji ziem polskich, gdzie zarówno naziści, jak i sowieci dokonywali zbrodni na ludności cywilnej. Brytyjski historyk poruszył kwestię deportacji ludności polskiej z ziem przyłączonych do ZSRR, zbrodni niemieckich głównie na Żydach w okupowanej Polsce, ale także niemiecko-radzieckim współdziałaniu wobec Polaków. Dość ciekawy rozdział autor poświęcił podziałowi łupów, jakich dokonali niemieccy i radzieccy dyplomaci. Moorhouse zwraca uwagę, że Stalin zostawił Hitlerowi wolną rękę wobec Zachodowi, zaś Adolf Hitler nie miał żadnych uwag do propozycji radzieckich, a dotyczących zajęcia państw nadbałtyckich i Finlandii. Hitlera zaniepokoił dopiero fakt zajęcia rumuńskiej Besarabii przez Stalina. Dla Niemiec pola naftowe Rumunii były niezbędne, aby prowadzić dalsze działania wojenne, jednak mimo zajęcia Besarabii sojusz niemiecko-radziecki przetrwał i wciąż decydował o dalszych losach Europy i milionów Europejczyków.
Moorhouse w swojej pracy podejmuje także bardzo ciekawy temat, a odnoszący się do kwestii stosunku państw zachodnich do Związku Radzieckiego. Brytyjski historyk słusznie uważa, że przed wybuchem II wojny światowej zarówno Francja, jak i Wielka Brytania popełniły poważny błąd lekceważąc Stalina. Brytyjczycy, a w szczególności Winston Churchill przekonał się o tym po upadku Francji w czerwcu 1940 roku. Wówczas przywódca Wielkiej Brytanii starał się zmienić stosunek do Stalina i Związku Radzieckiego, jednak pamięć o tym, jak Rosjanie zostanie potraktowani w 1939 roku wciąż była żywa w ZSRR. Dla Stalina układ z Hitlerem był o wiele korzystniejszy niż puste słowa brytyjskiego premiera, który tak naprawdę nie miał żadnej karty przetargowej, dającej przynajmniej cień nadziei, że Stalin może zmienić sojusz. Nie zmieniła tego także coraz bardziej dzieląca Niemcy i Związek Radziecki kwestia podziału Europy i coraz to nowych żądań zarówno ze strony Hitlera, jak i nieustępliwego Stalina.

Z biegiem czasu, a także kolejnymi zwycięstwami Wehrmachtu, kwestia wojny ze Związkiem Radzieckim była w Niemczech coraz częściej omawiana w Sztabie Generalnym. Autor zauważa, że nawet kiedy wojska niemieckie zaczęto przerzucać na granicę niemiecko-radziecką, Stalin odrzucał jakiekolwiek doniesienia agentów o możliwym ataku Hitlera na Rosję. Do końca także przesyłał zgodnie z umowami surowce niezbędne dla niemieckiej gospodarki wojennej. Wszystko przerwane zostało 22 czerwca 1941 roku. Sojusz niemiecko-radziecki został zerwany przez Hitlera i wówczas, jak zauważa brytyjski historyk, Stalin wydając rozkazy mające zatrzymać pochód Wehrmachtu, wiedział już, że jego armie cofają się na wszystkich liniach frontu.

Roger Moorhouse w rozdziale „Złoczyńcy nie znają honoru” bardzo trafnie zauważył, że Stalin był w szoku po pierwszych informacjach o skali zniszczeń i dezintegracji w sowieckich siłach zbrojnych. Pojawiają się także odniesienia do kwestii załamania nerwowego Stalina, podejmowanych przez niego bezsensownych decyzji, a także strachu, jaki ogarnął najbliższych ludzi otaczających Stalina. Ponadto Moorhouse podjął także temat stosunku rządu angielskiego do wojny niemiecko-radzieckiej, a także kwestię układu Sikorski – Majski. Kwestie te wykraczają jednak poza ramy czasowe, które dotyczącą głównego tematu, a więc sojuszu niemiecko-radzieckiego, który zakończył się 22 czerwca 1941 roku. Wydaję się, że na tym powinien zakończyć swoją publikację Moorhouse, jednak być może chciał pokazać, że atak niemiecki na Związek Radziecki przyczynił się do zmiany postrzegania ZSRR przez Brytyjczyków i Polaków. Ponadto niepotrzebnie rozpisał się na temat prowadzonych działań wojennych we wczesnej fazie agresji, bowiem zrobił to dość skrótowo.

Mimo to publikację brytyjskiego historyka polecam każdemu historykowi oraz czytelnikom interesującym się II wojną światową, a przede wszystkim kwestią stosunków niemiecko-radzieckich i ich postrzegania przez Hitlera i Stalina. Autor korzystając z bogatej literatury dotyczącej omawianego okresu, archiwaliów, relacji świadków, a także dzięki licznym fotografiom i mapom stworzył ciekawą publikację podejmującą kwestię sojuszu z przymusu, który pozwolił obydwu dyktatorom na podbijanie coraz to nowych krajów, tym samym stając się jednym z powodów wybuchu II wojny światowej.

Roger Moorhouse – brytyjski historyk, pisarz i publicysta, specjalizujący się we współczesnej historii Niemiec i Europy Środkowej, a także II wojny światowej. Jest autorem takich książek jak: Polowanie na Hitlera. Historia zamachów na wodza Trzeciej Rzeszy oraz Stolica Hitlera. Życie i śmierć w wojennym Berlinie.

Autor: Roger Moorhouse:
Tytuł: „Pakt Diabłów. Sojusz Hitlera i Stalina”;
Wydawca: Wydawnictwo Znak Horyzont:
Miejsce i rok wydania: Kraków 2015;
Liczba stron: 462;
Cena: 44,93 zł;
Więcej: tutaj

Wyjątkowo Polecam!!!

Tomasz Sanecki;
Bytom, 9 listopada 2015 r.

Możliwość komentowania jest wyłączona.