Recenzja książki Geoffreya Ellisa „Cesarstwo Napoleona”

NapoleonPostać Napoleona Bonaparte do dziś wzbudza nie tylko wśród historyków z jednej strony zachwyt, zaś z drugiej pogardę dla jego osoby. Wpływ na to mają przede wszystkim jego dokonania, zarówno te na polu militarnym, jak również prawnym, gospodarczym i kulturalnym. Dla jednych był wyzwolicielem, dla drugich tyranem, który pałał rządzą coraz to większych wpływów, nie licząc się z pochłaniającymi jego cele tysiącami ofiar śmiertelnych na polach bitewnych. Próbę oceny panowania Napoleona Bonaparte w okresie cesarstwa podjął się Geoffrey Ellis, który opierając się na najnowszych badaniach przedstawił obraz jego panowania na tle przemian społeczno-gospodarczych, a także wpływ Cesarza Francuzów na politykę, gospodarkę i prawo podbitych krajów w Europie.

Czytelnik sięgając po tą pracę może się zdziwić, że kwestie militarne zostały w niej pominięte lub są bardzo pobocznie opisane. I nie ma się czemu dziwić. Publikacja Ellisa ma przede wszystkim ukazać Cesarstwo Napoleona od strony społecznej, gospodarczej i prawnej. W innym przypadku informacje, które chciał przekazać autor publikacji, prawdopodobnie rozmyłyby się na tle wydarzeń wojennych.

W swojej pracy Geoffrey Ellis zawarł najważniejsze informacje dotyczące między innymi kwestii: ewolucji państwa po 1789 roku, karier wojskowych, władzy Napoleona i jej zasięgu, stosunkom z kościołem, nabytków terytorialnych, służby wojskowej, a także spraw społecznych, gospodarczych, rolnictwa oraz polityki wobec Wielkiej Brytanii, która miała ogromny wpływ na sprawy gospodarcze Francji. Wszystkie te kwestie autor połączył w całość. Jak się okazuje każda z opisanych kwestii zależna jest od siebie, a każda dziedzina życia we Francji sterowana była tak przez Napoleona, aby była przede wszystkim podporządkowana prowadzonym wojnom.

Geoffrey Ellis stara się także odpowiedzieć na pytanie: Na ile Napoleon Bonaparte był bezpośrednim spadkobiercą rewolucji francuskiej, a na ile stanowił nową jakość w historii, jak to można ująć nowej Francji początków XVIII wieku? W pracy doskonale widać, jak tuż po zakończeniu rewolucji najwyższe stanowiska obejmują ludzie zasłużeni dla rewolucji. Zmienia się to powoli, kiedy do głosu i rządów w kraju dochodzi Bonaparte. Jeszcze za czasów Ludwika XVI nie do pomyślenia było, aby człowiek nie będący wysoko urodzony mógł osiągnąć w armii wyższe stopnie wojskowe. Można wręcz stwierdzić, że rewolucja dała możliwość Napoleonowi pokazać swój geniusz wojskowy i wynieść go na najwyższe stanowiska we Francji.

Napoleon będący nie tylko genialnym strategiem wojskowym w miarę, jak obejmował coraz to wyższe stanowiska ingerował w każdą dziedzinę życia. Tak było między innymi w kwestiach finansowych, religijnych – poprzez wpływ na papieża Piusa VII, którego w 1809 roku uwięził, karząc go za brak zgody na rozwód – poboru wojskowych, celem zapewniania sobie stałego dopływy rekrutów do armii, prawodawstwa, a także gospodarki.

Autor bardzo szczegółowo przedstawia przede wszystkim zagadnienie unikania służby wojskowej. Ellis podaje dokładne dane procentowe mężczyzn w wieku poborowym, którzy szukali sposobu na unikanie służby wojskowej. Jednym z nich jak wymienia historyk był ożenek, system zmienników, czy zastępstwo. Oczywiście dwie ostatnie wymienione przeze mnie systemy unikania poboru do armii były dla korzystających z nich bardzo kosztowne i musiały dodatkowo spełnić określone wymagania. Problem dezercji w wojsku francuskim autor potraktował bardzo szczegółowo, dokonując porównań z innymi historykami, jak: Georges Lefebvre, Issera Wolocha czy Alana Forresta, odnosząc się do ich danych i sugestii w tym temacie.

Ellis w swojej pracy próbuje także odpowiedzieć na pytanie, co było przyczyną klęski Napoleona. Autor dość jednoznacznie daje nam do zrozumienia, że przyczyna tkwiła w niepotrzebnych Francji wojnach w Hiszpanii i Rosji:

„Podręcznikowym truizmem będzie stwierdzenie, że głównymi błędami wielkiej strategii Napoleona były kampanie hiszpańska i rosyjska”

Obydwie wojny, zarówno tą w Hiszpanii, blisko swoich granic, jak i tą w Rosji łączy jedna kwestia – brak dostatecznego przygotowania aprowizacyjnego swoich wojsk oraz zlekceważenie – w Hiszpanii oporu miejscowej ludności, zaś w Rosji taktyki cara. Ważną kwestią, która miała wpływ na sytuację wojsk francuskich w podbitych krajach była przede wszystkim polityka Bonapartego wobec zajętych krajów. Tak, jak w Księstwie Warszawskim wojska francuskie mogły liczyć na przychylność, nie można tego powiedzieć o rejonach należących do Prus, Austrii czy Włoch przyłączonych do Francji.

Istotnym problemem poruszonym przez autora jest także stosowanie blokady kontynentalnej wobec Wielkiej Brytanii. Geoffrey Ellis jednoznacznie wskazuje, że był to tylko mit. Czarny rynek kwitnął nie tylko poza Francją, ale także w samym Cesarstwie. Poza tym, potężna flota brytyjska była bezkonkurencyjna w Europie i flota francuska nie miała żadnych szans, aby blokadę utrzymać, a tym bardziej utrudnić eksport angielskich towarów.

Jakże więc było możliwe utrzymanie się reżimu Napoleona Bonaparte we Francji i jego pozycji w XVIII – wiecznej Europie. Geoffrey Ellis wskazuje, że to:

„Samowystarczalność rolna nie tylko działała stabilizująco na rynki masowe Francji, lecz także stanowiła istotną przyczynę powszechnego przyzwolenia na reżim Napoleona. Właśnie to – ów swoisty czynnik szczęścia – nie był dotąd dostatecznie podkreślany w interpretacjach polityki łagodzenia nastrojów wśród chłopstwa i miejskich klas pracujących”

Niewątpliwie to stwierdzenie ujęte przez autora przez wielu historyków było pomijane. Napoleon Bonaparte, jak zauważa w swojej pracy Ellis, miał nie tylko szczęście na polu walki, ale także w okresie jego rządów były urodzajne lata, co przedkładało się na dobrą koniunkturę gospodarczą, która bez wątpienia miała wpływ na losy cesarza Francuzów i jego poczynań.

Na zakończenie swojej publikacji autor jednoznacznie wskazuje, że Bonaparte w wielu sprawach miał związane ręce:

„Spuścizna, którą przejął, w znacznym stopniu ograniczała jego możliwości i od samego początku wiązała mu ręce. Nie ulega wątpliwości, że morza i wszystkie ich skarby były właściwie dla niego niedostępne”

Tym samym Cesarz Francuzów z wielu swoich planów, zarówno militarnych, jak i tych dotyczących spraw wewnętrznych musiał zrezygnować. Należy jednak podkreślić, że jego ekspansywna polityka militarna, niepotrzebne wojny w Hiszpanii i Rosji, a także będąca mrzonką blokada kontynentalna Wielkiej Brytanii, niechybnie przyczyniła się do upadku Napoleona Bonapartego, który zakończył swój żywot osamotniony na Wyspie Świętej Heleny.

Polecam każdemu publikację Geoffreya Ellisa, która w głównej mierze podejmuje temat działalności Napoleona Bonapartego w sferach gospodarczych, prawnych, wojskowych i społecznych. W pracy autor podjął także próbę analizy w oparciu o dostępne publikacje oceny Cesarza Francuzów i jego działań na przestrzeni kilkunastu lat od czasu Konsulatu do upadku w 1815 roku. Dla historyków i znawców dziejów okresu napoleońskiego w Europie publikacja Ellisa to obowiązkowa lektura, z którą warto się zapoznać.

Autor: Geoffrey Ellis;
Tytuł: „Cesarstwo Napoleona”;
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego;
Miejsce i rok wydania: Kraków 2011;
Liczba stron: 208;
Cena: 34,74 zł;
Więcej: tutaj

Szczególnie Polecam!!!

Tomasz Sanecki;
Bytom, 13 kwietnia 2015 r.

Możliwość komentowania jest wyłączona.