Recenzja książki Antony`ego Polonsky`ego „Dzieje Żydów w Polsce i Rosji”

dziejezydow„Liczba ludności żydowskiej Polski i Litwy wzrosła od 10-30 tys. pod koniec XV w. (przy całkowitej liczbie ludności sięgającej ok. 4 mln) do 150-300 tys. (na 10 mln), w 1650 r. i 750 tys. (na 14 mln) w 1764 r. W okresie rozkwitu społeczność ta cieszyła się bezprecedensową autonomią i stworzyła unikatową kulturę religijną oraz świecką w językach hebrajskim i jidysz”

Tak o ludności żydowskiej w Polsce i na Litwie do czasów rozbiorów pisze Antony Polonsky, autor bestsellerowej publikacji „Dzieje Żydów w Polsce i Rosji”. Książka wydana przez PWN to jednak tylko skrócona wersja wielkiej, bo trzytomowej pracy pod tytułem „The Jews in Poland and Russia”. Mimo jej skrócenia autorowi udało się w jedenastu rozdziałach ukazać społeczność żydowską, jej stosunki z narodem polskim i rosyjskim, stosunki panujące wewnątrz własnej społeczności, kulturę, szkolnictwo, religię, ale także udział w gospodarce dwóch państw i istniejące między Żydami podziały i spory. Książka Polonsky`ego to z pewnością dla każdego, kto interesuje się historią narodu żydowskiego, ważne źródło informacji, odkrywające wiele nieznanych faktów.

Autor podzielił książkę na jedenaście rozdziałów, ułożonych chronologicznie i odnoszących się osobno zarówno w kwestii historii Żydów w Polsce, jak i w Rosji. Już w pierwszym rozdziale poświęconym Żydom w Rzeczpospolitej Obojga Narodów oddaje obraz, jak dobrze żyło się tej społeczności w naszym kraju. Polonsky pisze:

„W połowie XVII w. społeczność żydowska Rzeczypospolitej Obojga Narodów była największa na świecie”

Okres I Rzeczypospolitej to dla narodu żydowskiego okres pełen rozkwitu i rozwoju gospodarczego. Zarówno na ziemiach polskich, jak i litewskich oraz ukraińskich wchodzących w skład Rzeczypospolitej Obojga Narodów społeczność żydowska mogła się czuć pewnie. W naszym kraju mogli nie tylko swobodnie kultywować swoją religię i kulturę, ale także rozwijać swoje wpływy gospodarcze. Wszystko, jak zauważa historyk stosunków polsko-żydowskich zmieniło się w połowie XVIII wieku i na początku XIX wieku. Transformacja polityczna i ekonomiczna zapoczątkowana w Europie Zachodniej odbiła się także echem na Wschodzie. Do tego – co jak zauważa Polonsky – należy szczególnie przywiązać wagę, w drugiej połowie XVIII wieku znikła z mapy Europy w wyniku rozbiorów – Rzeczpospolita Obojga Narodów. Polskie ziemie, na których zamieszkiwały tysiące Żydów, zostały rozdarte między trzy kraje o zupełnie innym podejściu w stosunku do Żydów.

Polonsky w swojej pracy stara się jak najdokładniej przeanalizować stosunki oraz podejście państw zaborczych wobec społeczności żydowskiej. Temu tematowi autor poświęca osobne podrozdziały dla każdej z trzech części zaborów. I tak w zaborze pruskim Polonsky zwraca uwagę na fakt, że Żydzi współpracując z rządem pruskim, uzyskali wiele swobód od państwa, co z kolei doprowadziło do niechęci ze strony społeczności polskiej. Z kolei w Galicji, czyli zaborze austriackim proces integracji społeczności żydowskiej z państwem trwał o wiele dłużej niż w Prusach. Zrównanie Żydów w prawach, podobnie jak w Prusach, odbiło się szerokim niezadowoleniem wśród Polaków, którzy jak zauważa autor dopiero wobec zagrożenia nacjonalizmem ukraińskim zaczęli szukać sojuszu z Żydami.

Odrębną część stanowi kwestia żydowska w zaborze rosyjskim i samej Rosji. W Królestwie Polskim władze carskie ze względu na powtarzające się zrywy niepodległościowe ludności polskiej próbowały wykorzystać Żydów, aby ograniczyć wpływy polskich ugrupowań patriotycznych. Asymilacja Żydów ze społeczeństwem, wzrost ich praw oczywiście był nie na rękę Polakom. Bardzo interesująco pisze o tej kwestii Polonsky:

„Po stronie polskiej nawet najbardziej zdeklarowani zwolennicy asymilacji byli przekonani o wyższości kultury polskiej i katolicyzmu nad judaizmem, który postrzegali jako zacofany i średniowieczny”

Proces asymilacji nie ominął także Żydów w Imperium Rosyjskim. Tutaj jak pisze brytyjski historyk:

„…wyżsi carscy urzędnicy, w większości będący ludźmi oświecenia, podzielali europejski pogląd, że przywary Żydów nie są wrodzone, lecz stanowią konsekwencję ich nieszczęsnych dziejów…”

„Żydowskie życie ekonomiczne miało ulec radykalnym zmianom, a wszyscy Żydzi musieli być przydzieleni do jednej z czterech kategorii: kupców, mieszczan, wytwórców i rzemieślników oraz rolników. W związku z tym Żydom zakazano prowadzenia karczem i wszelkich dzierżaw związanych z rolnictwem. Miało to na celu zachęcenie ich do pracy w przemyśle, rzemiośle, a ci spośród nich, którzy budowali fabryki, mieli prawo w szczególnych wypadkach do ubiegania się o pożyczki państwowe”

Takie między innymi działania podejmowały władze carskiej Rosji za czasów Aleksandra I w swoim państwie. Ich celem było nie tylko zasymilowanie ludności żydowskiej z resztą społeczeństwa, ale także próba wymuszenia na nich zmian w podejściu do prowadzonej przez nich działalności gospodarczej. Oczywiście, jak zaznacza Antony Polonsky w zależności od panującego w Rosji zmieniały się ukazy carskie wobec ludności żydowskiej. Tak było między innymi już za Mikołaja I, który w 1835 roku wydał ustawę tzw. „O urządzaniu Żydów”, która tym razem zezwalała na dzierżawę związane z życiem na wsi, np. karczem, oberży i młynów. To pokazuje, jak istotne znaczenie społeczność żydowska miała dla carów, którzy swoimi rozporządzeniami, ustawami i decyzjami próbowali zasymilować Żydów z resztą społeczeństwa i działalnością państwa.

Taka dość dobra „koniunktura” dla Żydów zaczęła się diametralnie zmieniać już za czasów Aleksandra III, czyli pod koniec XIX wieku. Zmiany w Rosji, rewolucyjne wrzenie, rosnące napięcia społeczne i polityczne odbiły się szczególnie na ludności żydowskiej. Zaczęło dochodzić do pogromów na Żydach, stosowano restrykcję wobec społeczności żydowskiej, ograniczano ich prawa, wysiedlano i dyskryminowano. To stanowi swoisty paradoks w carskiej Rosji, gdzie najpierw wiele lat poświęcano na asymilację tego narodu z resztą społeczeństwa, by dość w krótkim czasie zniweczyć działania między innymi Aleksandra I i Mikołaja I.

Kolejna dość istotna zmiana dla Żydów zamieszkujących tereny dawnej Polski i Cesarstwa Rosyjskiego nastąpiła na początku XX wieku wraz z wybuchem I wojny światowej. Szczególnie Żydzi odczuli ją na Ukrainie, gdzie tamtejsza społeczność wrogo była do nich nastawiona. Zmieniająca się sytuacja polityczna w Rosji, wycofanie się po rewolucji Rosji Radzieckiej z wojny, a także rozpad Austro-Węgier, upadek Niemiec i powstanie niepodległej Polski było kolejną cezurą w dziejach narodu żydowskiego. Polonsky w tych trudnych czasach zarówno dla odradzającej się Polski i narodu żydowskiego ukazuje relacje polsko-żydowskie zarówno w czasie wojny polsko-rosyjskiej oraz w czasach niepodległej II Rzeczypospolitej. Brytyjski historyk nie tylko skupia się ziemiach II Rzeczypospolitej, ale także na Litwie i Związku Radzieckiego. Najtragiczniejsze opisy dotyczące historii narodu żydowskiego dotyczą jednak okresu II wojny światowej. Ludobójstwo dokonywane przez nazistów na ziemiach polskich, budowa obozów koncentracyjnych, masowe morderstwa na podbitych ziemiach rosyjskich i ukraińskich wstrząsnęły światem po 1945 roku.

Żydzi także po wojnie nie mieli łatwego życia zarówno w Polsce, jak i w Związku Radzieckim. Kryzys w 1968 roku, gdzie jak wskazuje autor emigrowało z Polski aż 15 tysięcy Żydów spowodowało potępienie naszego kraju na arenie międzynarodowej. Polonsky nie tylko skupia się na kolejnej fali antysemityzmu. Zwraca także uwagę, że po upadku komunizmu w Polsce, jak również rozpadowi Związku Radzieckiego ożywiły się tradycje i kultura żydowska. Większe zainteresowanie tą kulturą można było także zaobserwować w krajach byłego bloku socjalistycznego, które jak pisze autor zmieniły swoje podejście do Żydów.

Publikacja Antony`ego Polonsky`ego „Dzieje Żydów w Polsce i Rosji” będąca wersją skrócona wielkiego dzieła „The Jews in Poland and Russia” jest wspaniałym kompendium wiedzy o dziejach, kulturze i religii społeczności żydowskiej w Polsce i Rosji. Na specjalną uwagę zasługuje obiektywizm, jakim wykazał się brytyjski historyk piszą książkę. W publikacji wiele mamy przykładów antysemityzmu, prześladowań i pogromów Żydów. Autor zwraca jednak uwagę i próbuje wywołać u czytelnika refleksję nad faktem, że wina za narosłą niechęć leżała także po stronie Żydów. Autor pokazuje, że chociaż mniejszość żydowska w różnych okresach czasu była prześladowana, to jednak Żydzi nie zawsze odgrywali rolę ofiar. Bez upiększeń przeczytamy między innymi o roli Żydów w rewolucji bolszewickiej, o ich znacznej reprezentacji we władzach CzeKa, a także o zaangażowaniu w budowę komunizmu w powojennej Polsce i udziałowi w służbach bezpieczeństwa. Polecam ją każdemu historykowi oraz wszystkim tym, którzy interesują się dziejami narodu żydowskiego.

Antony Polonsky – profesor Brandeis University, autor i redaktor kilkudziesięciu publikacji i artykułów poświęconym historii Żydów w Polsce i Rosji. Do jego najbardziej znanej publikacji należy: „The Jews in Poland and Russia”, która stanowi trzy tomowe dzieło dotyczące dziejów Żydów w Polsce i Rosji.

Autor: Antony Polonsky;
Tytuł: „Dzieje Żydów w Polsce i Rosji”;
Wydawca: PWN;
Miejsce i rok wydania: Warszawa 2014;
Liczba stron: 763;
Cena: 48,90 zł;
Więcej: tutaj

Wyjątkowo Polecam!!!

Tomasz Sanecki;
Bytom, 16 marca 2015 r.

Możliwość komentowania jest wyłączona.