Recenzja książki Erika J. Zürchera „Turcja. Od sułtanatu do współczesności”

Znakomita publikacja Uniwersytetu Jagiellońskiego z serii „Historiai” poświęcona Turcji od końca XVIII wieku aż po czasy nam współczesne. Na polskim rynku brakuje książek, które ukazywałyby historię nie tylko Imperium Osmańskiego, ale także Republice Tureckiej. Publikacja Erika Zürchera uzupełnia tą lukę, stając się doskonałym dodatekiem istniejących pozycji na rynku książkowym poświęconym Turcji.

Książka została podzielona przez autora na trzy części. Pierwsza z nich poświęcona została XIX Turcji. Zürchera rozpoczyna ją przedstawieniem sytuacji Imperium Osmańskiego pod koniec XVIII wieku, wprowadzając tym samym czytelnika w historyczny dla Turcji wiek XIX. Tutaj zapoznamy się rządami sułtana Selima III, próbami reform za czasów Mahmuda II oraz władzą absolutną sułtana Abdülhamida II, uznawanego przez Europejczyków za krwiożerczego despotę i tyrana. W tej części Zürchera nie tylko opisuje rządy polityczne, sprawy międzynarodowe z udziałem Turcji, ale także nie zapomina o sprawach gospodarczych, finansowych, szkolnictwu czy kulturze.

Druga część poświęcona epoce młodoturków w dziejach Turcji w latach 1908-1950 zawiera w sobie najciekawsze wydarzenia polityczne z udziałem Turcji w XX wieku. Autor publikacji przede wszystkim skupia się w tej części właśnie na elementach politycznych, wojskowych i polityce zagranicznej Turcji. Tutaj na czoło wysuwa się opis sytuacji politycznej i działalności Komitetu Jedności i Postępu oraz jego wpływ na Imperium Osmańskie w jednym z najtrudniejszych okresów, jakie wówczas przeżywała Turcja. Dwie wojny bałkańskie i przede wszystkim udział Turcji po stronie Państwa Centralnych w I wojnie światowej znacząco osłabiło tej kraj. Zürchera w swojej publikacji porusza także jakże ważną i do dzisiaj kontrowersyjną sprawę ludobójstwa Ormian. Autor w sposób bardzo obiektywny i bezstronnie odnosi się do tego wydarzenia. Postrzega on bowiem „kwestię ormiańską” bez wątpienia jako ludobójstwo, w pełni obarczając za nie Turcję, pisząc:

„Na podstawie doniesień naocznych świadków, nie tylko misjonarzy niemieckich, amerykańskich i szwajcarskich, lecz także niemieckich i austriackich oficerów i dyplomatów pozostających w stałym kontakcie z władzami osmańskimi, z zeznań złożonych przed powojennym osmańskim trybunałem prowadzących dochodzenie w sprawie rzezi Ormian, a nawet, w pewnym stopniu, na podstawie wspomnień unionistycznych oficerów i urzędników administracji, musimy dojść do wniosku, że jeśli nawet osmański rząd nie był zamieszany w ludobójstwo, to jednak wewnętrzny krąg Komitetu Jedność i Postęp pod przewodnictwem Talata myślał o rozwiązaniu kwestii wschodniej przez eksterminację Ormian, a przesiedlenia stanowiły zasłonę dymną dla tego planu”

„Za tymi rzeziami nie stały żadne zmyślone teorie rasowe… Prawdą jest jednak także, iż wielu młodoturków było pod wpływem biologicznego materializmu i darwinizmu społecznego. Postrzegali oni świat w kategoriach walki narodów o przetrwanie. W świetle takich poglądów łatwo przychodziło im uznać osmańskich Ormian czy Greków za pasożyty czy zrakowaciałe narośla zagrażające zdrowiu i przetrwaniu ciała osmańskiego”

W dalszej części autor skupia się na losach powojennych Turcji, która wyszła z I wojny światowej całkowicie osłabiona. Upokarzający traktat z Sevres z 10 sierpnia 1920 roku dopełnił czary goryczy, jaką doznało Imperium Osmańskie. Walka o niepodległość z lat 1921-1922, traktat w Lozannie i wreszcie wyłonienie się Republiki Tureckiej po okresie 10 lat nieustających działań wojennych spowodowały, że Turcja przestała liczyć się na arenie międzynarodowej. Państwo to wyszło także całkowicie załamane gospodarczo, politycznie, z wciąż pojawiającymi się siłami odśrodkowymi, które zagrażały jedności państwa, uratowaną przez Mustafe Kemala Atatürka. Tutaj Erik Zürchera w dość wyważonych słowach podchodzi do osoby Atatürka, jednakże potwierdza jego rolę w umocnieniu Turcji i zwróceniu jej ku zachodowi. Pojawiły się także, co zaznacza autor, zmiany w myśleniu politycznym władz tureckich, bowiem nie pozwoliły one na wciągnięcie ich kraju w wir II wojny światowej. Mimo to, jak zwraca uwagę autor, Turcja krytykowana była w czasie II wojny światowej za swoją postawę, niemniej jednak utrzymanie jej z dala od konfliktu, było sukcesem tamtych rządów. Zürcher zauważa także, że kolejni ministrowie spraw zagranicznych zdawali sobie doskonale sprawę z czasów, kiedy w I wojnie światowej Turcja pozostająca pod wpływami Niemiec stała się narzędziem w ich ręku, czego efektem była seria nieszczęść, jakie doznała Turcja w tamtym okresie.

Kończąc drugą część książki Zürcher wprowadza czytelnika w okres powojenny, charakteryzujący się w ówczesnej Turcji przejście do rządów demokratycznych, którym poświęcona została ostatnia część publikacji. W niej autor poświęca opisy trudnych dla Turcji lat demokracji, w których nie obeszło się bez przewrotów wojskowych, zamachów stanu, przemocy, kryzysu gospodarczego, problemów wewnętrznych i narodowościowych. Autor poruszył także dość istotne kwestie polityki zagranicznej Turcji, jak: sprawa Cypru, operacji „Pustynna burza”, wpływu rozpadu ZSRR na Turcję czy problemu kurdyjskiego.

Publikacja Erika J. Zürchera z pewnością stanowi wspaniałe kompendium wiedzy o historii Turcji, począwszy od schyłku XVIII wieku, a kończąc na czasach nam współczesnych. Książka zawiera dość bogaty przegląd bibliograficzny, a także bardzo cenny słowniczek najważniejszych postaci z historii Turcji, omawianych w publikacji. Jedynym mankamentem książki jest nie tylko umieszczenie map na początku publikacji, ale brak jakichkolwiek zdjęć. To dość istotna luka w tego typu książkach. Ilustracje, zdjęcia z pewnością byłyby cennym dla czytelnika źródłem dodatkowych informacji. Mimo to gorąco polecam tą publikację, która napisana została przystępnym językiem, wykazuje się znakomitą znajomością omawianej problematyki przez autora oraz nie unika trudnych spraw, które w dziejach Turcji zwłaszcza XX-wiecznej są dość istotne, a pomijane.

Autor: Erik J. Zürcher;

Tytuł: „Turcja. Od sułtanatu do współczesności”;

Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego;

Liczba stron: 418;

Cena: 45,98 zł;

Więcej tutaj

Tomasz Sanecki,

Bytom, 27 stycznia 2014 r.

1 Komentarz

  1. Książka widzę jest w tej chwili niedostępna w miejscu podanym w tekście. Szukałem i znalazłem w innych księgarniach. Polecam wszystkim zapalonym turystom wybierających się do Turcji … nie na plażę .. ale żeby pozwiedzać i dowiedzieć się czegoś więcej o kraju.